होर्मुज खाडीवरून महासत्तांमध्ये मोठी हालचाल! ट्रम्प-शी जिनपिंग बैठकीनंतर जगभरात चर्चांना उधाण

अमेरिका आणि चीन या दोन महासत्तांमधील संबंधांमध्ये गेल्या काही महिन्यांपासून तणाव आणि स्पर्धेचे वातावरण पाहायला मिळत होते. व्यापार युद्ध, तैवान प्रश्न, तंत्रज्ञानावरील निर्बंध आणि जागतिक प्रभाव वाढवण्याच्या प्रयत्नांमुळे दोन्ही देश सतत आमनेसामने उभे राहत होते. मात्र आता या दोन देशांमध्ये एका अत्यंत संवेदनशील विषयावर महत्त्वपूर्ण सहमती झाल्याचे दिसून येत आहे. इराण, होर्मुज खाडी आणि जागतिक तेल पुरवठा या मुद्द्यांवर अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष Donald Trump आणि चीनचे अध्यक्ष Xi Jinping यांच्यात झालेल्या चर्चेमुळे आंतरराष्ट्रीय राजकारणात मोठी खळबळ उडाली आहे.

डोनाल्ड ट्रम्प सध्या तीन दिवसांच्या चीन दौऱ्यावर आहेत. या दौऱ्यात त्यांनी शी जिनपिंग यांच्यासोबत द्विपक्षीय बैठक घेतली. सुरुवातीला ट्रम्प यांनी स्पष्ट केले होते की, इराण आणि मध्यपूर्वेतील युद्धजन्य परिस्थिती हा बैठकीचा मुख्य अजेंडा नसेल. अमेरिकेला या प्रश्नावर चीनची मध्यस्थी नको असल्याचेही त्यांनी सूचित केले होते. परंतु प्रत्यक्ष बैठकीत परिस्थिती वेगळीच दिसून आली. दोन्ही नेत्यांमध्ये इराण, होर्मुज खाडी आणि जागतिक ऊर्जा सुरक्षेबाबत सविस्तर चर्चा झाली.

बैठकीनंतर ट्रम्प यांनी माध्यमांशी बोलताना मोठा दावा केला. त्यांच्या मते, शी जिनपिंग यांनी अमेरिकेला आवश्यक ती मदत करण्याची तयारी दर्शवली आहे. विशेषतः होर्मुज खाडी पुन्हा सुरक्षित आणि सुरळीत करण्यासाठी चीन सहकार्य करण्यास तयार असल्याचे ट्रम्प यांनी सांगितले. यामुळे जागतिक स्तरावर अनेक तर्कवितर्क सुरू झाले आहेत.

होर्मुज खाडी ही जगातील सर्वात महत्त्वाच्या समुद्री मार्गांपैकी एक मानली जाते. मध्यपूर्वेतील तेल उत्पादक देशांमधून जगभरात जाणारे मोठ्या प्रमाणातील तेल या खाडीमार्गे वाहतूक केले जाते. त्यामुळे या मार्गावर निर्माण होणारा कोणताही तणाव संपूर्ण जगाच्या अर्थव्यवस्थेवर परिणाम करू शकतो. गेल्या काही आठवड्यांपासून या भागात तणाव वाढत असल्याने तेलाच्या किमतींमध्ये चढ-उतार सुरू झाले आहेत. अनेक देशांमध्ये आर्थिक संकटाची भीती व्यक्त केली जात आहे.

यापूर्वी ट्रम्प यांनी चीनकडे होर्मुज खाडी सुरक्षित करण्यासाठी मदतीची मागणी केली होती. त्या वेळी चीनने स्पष्ट भूमिका घेत मदतीस नकार दिल्याचे सांगितले जात होते. मात्र आता चीनच्या भूमिकेत मोठा बदल दिसत आहे. चीनने केवळ चर्चा करण्याची तयारीच दाखवली नाही, तर मध्यस्थी करण्याची इच्छाही व्यक्त केली आहे. यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चीनची भूमिका अधिक प्रभावी होत असल्याचे मानले जात आहे.

ट्रम्प यांनी फॉक्स न्यूजला दिलेल्या मुलाखतीत सांगितले की, “मला होर्मुज खाडी पुन्हा सुरू झालेली पाहायची आहे. शी जिनपिंग यांनी मला स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, अमेरिकेला कोणत्याही प्रकारची मदत हवी असल्यास चीन तयार आहे.” या विधानानंतर अमेरिकन आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये चर्चांना उधाण आले.

चीन हा इराणचा सर्वात मोठा तेल खरेदीदार मानला जातो. अमेरिकेच्या निर्बंधांनंतरही चीनने विविध मार्गांनी इराणकडून तेल खरेदी सुरू ठेवली होती. आता अमेरिका आणि चीन यांच्यात या मुद्द्यावर काही प्रमाणात समझोता झाल्याचे दिसून येत आहे. चीनला इराणकडून तेल खरेदी करण्यास अमेरिकेने काही अटींसह परवानगी दिल्याचे बोलले जात आहे.

या चर्चेत दोन महत्त्वाचे मुद्दे समोर आले. पहिला म्हणजे चीन इराणकडून तेल खरेदी सुरू ठेवू शकतो. दुसरा म्हणजे चीन इराणला कोणत्याही प्रकारची शस्त्रसामग्री पुरवणार नाही. या दोन्ही मुद्द्यांवर दोन्ही देशांमध्ये सहमती झाल्याचे ट्रम्प यांनी सूचित केले. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील तणाव कमी करण्यासाठी हा एक मोठा राजनैतिक प्रयत्न मानला जात आहे.

इराणच्या अण्वस्त्र कार्यक्रमाबाबतही ट्रम्प यांनी कठोर भूमिका घेतली. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, कोणत्याही परिस्थितीत इराणला अण्वस्त्र विकसित करू दिले जाणार नाही. अमेरिका या मुद्द्यावर ठाम असून, आवश्यक असल्यास कठोर निर्णय घेतले जातील, असे संकेत त्यांनी दिले.

दरम्यान, चीन आणि अमेरिका दोघांनीही होर्मुज खाडी खुली राहणे अत्यावश्यक असल्याचे मान्य केले आहे. कारण ही खाडी बंद राहिल्यास जागतिक व्यापार आणि ऊर्जा पुरवठ्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. तेलाच्या किमती प्रचंड वाढू शकतात आणि त्याचा परिणाम जगभरातील सामान्य नागरिकांवर होऊ शकतो.

काही देशांमध्ये आधीच आर्थिक तणाव वाढू लागल्याचे चित्र आहे. इंधन दरवाढ, पुरवठा साखळीतील अडथळे आणि महागाईमुळे परिस्थिती गंभीर होत आहे. अनेक तज्ज्ञांच्या मते, होर्मुज खाडी दीर्घकाळ बंद राहिली तर काही देशांमध्ये लॉकडाऊनसारखी परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. उद्योगधंदे, वाहतूक व्यवस्था आणि उत्पादन क्षेत्रावर त्याचा थेट परिणाम होऊ शकतो.

या संपूर्ण घडामोडीत सर्वाधिक महत्त्वाची बाब म्हणजे अमेरिका आणि चीन यांच्यात वाढत असलेली समन्वयाची भूमिका. दोन्ही देश अनेक मुद्द्यांवर विरोधात असले तरी जागतिक स्थैर्य टिकवण्यासाठी ते काही प्रश्नांवर एकत्र येताना दिसत आहेत. त्यामुळे पुढील काही दिवसांत आंतरराष्ट्रीय राजकारणात मोठे बदल होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.

राजकीय विश्लेषकांच्या मते, चीनने मध्यस्थीची भूमिका स्वीकारल्यास मध्यपूर्वेतील संघर्ष कमी करण्यासाठी नवी दिशा मिळू शकते. दुसरीकडे, अमेरिका चीनसोबतचे संबंध सुधारण्याचा प्रयत्न करत असल्याचेही या बैठकीतून दिसून येत आहे.

सध्या जगाचे लक्ष अमेरिका, चीन आणि इराण यांच्यातील पुढील हालचालींकडे लागले आहे. होर्मुज खाडीवरील तणाव कमी होणार का, जागतिक तेल बाजार स्थिर होणार का आणि मध्यपूर्वेतील संघर्ष थांबणार का, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागून आहे.