भारतासाठी वाढती चिंता? चीन दौऱ्यावर शाहबाज शरीफ; आशियाई राजकारणात नव्या समीकरणांची चर्चा

पाकिस्तानचे पंतप्रधान शहबाज शरीफ यांच्या आगामी चीन दौऱ्यामुळे आशियाई राजकारणात पुन्हा एकदा मोठ्या हालचाली सुरू झाल्या आहेत. 23 मे ते 26 मे दरम्यान होणाऱ्या या दौऱ्याकडे केवळ पाकिस्तान आणि चीनच नव्हे, तर भारतासह संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे. गेल्या काही महिन्यांत जागतिक स्तरावर बदलणारी राजकीय समीकरणे, अमेरिका-चीन संघर्ष, रशियाचे वाढते सहकार्य आणि दक्षिण आशियातील तणाव या सर्व पार्श्वभूमीवर हा दौरा अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे.

विशेष म्हणजे काही दिवसांपूर्वीच अमेरिकेचे माजी अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी चीन दौरा केला होता. त्यानंतर लगेचच रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांनी देखील चीनला भेट दिली. आता पाकिस्तानचे पंतप्रधान शहबाज शरीफ चीनमध्ये दाखल होणार असल्याने चीन पुन्हा एकदा जागतिक राजकारणाचा केंद्रबिंदू ठरताना दिसत आहे.

चीन-पाकिस्तान संबंधांमध्ये पुन्हा जवळीक?

चीन आणि पाकिस्तान यांच्यातील संबंध हे अनेक दशकांपासून मजबूत मानले जातात. दोन्ही देशांनी संरक्षण, व्यापार, पायाभूत सुविधा आणि रणनीतिक सहकार्याच्या माध्यमातून एकमेकांशी जवळीक वाढवली आहे. चीनने पाकिस्तानमध्ये अब्जावधी डॉलर्सची गुंतवणूक करत ‘चायना-पाकिस्तान इकॉनॉमिक कॉरिडॉर’ (CPEC) सारखा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प उभारला आहे.

मात्र, गेल्या काही काळात पाकिस्तान आणि चीन यांच्यात काही मुद्द्यांवर मतभेदही निर्माण झाल्याची चर्चा होती. पाकिस्तानने अमेरिकेशी वाढवलेले संबंध, काही सुरक्षा प्रश्न आणि आर्थिक अडचणी यामुळे चीन काहीसा नाराज असल्याचे बोलले जात होते. अशा परिस्थितीत शहबाज शरीफ यांचा चीन दौरा हा दोन्ही देशांतील संबंध पुन्हा मजबूत करण्याचा प्रयत्न म्हणून पाहिला जात आहे.

राजकीय विश्लेषकांच्या मते, पाकिस्तानला हे स्पष्टपणे समजले आहे की चीनसारख्या मोठ्या मित्रदेशाशी दुरावा ठेवणे त्यांच्यासाठी फायदेशीर ठरणार नाही. त्यामुळे पुन्हा एकदा चीनशी जवळीक वाढवण्यासाठी पाकिस्तान सक्रिय झाल्याचे चित्र दिसत आहे.

चीनच्या परराष्ट्र मंत्रालयाची पुष्टी

चीनच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने अधिकृतपणे शहबाज शरीफ यांच्या दौऱ्याची पुष्टी केली आहे. मंत्रालयाचे प्रवक्ते गुओ जियाकुन यांनी सांगितले की, या दौऱ्यात चीन आणि पाकिस्तानचे नेते द्विपक्षीय संबंध अधिक मजबूत करण्यासोबतच प्रादेशिक आणि आंतरराष्ट्रीय घडामोडींवर सविस्तर चर्चा करतील.

यामध्ये आर्थिक सहकार्य, संरक्षण क्षेत्रातील भागीदारी, व्यापार वाढ, ऊर्जा प्रकल्प, सीमेवरील सुरक्षा आणि जागतिक राजकीय परिस्थिती या विषयांवर महत्त्वपूर्ण चर्चा होण्याची शक्यता आहे.

भारताची वाढती चिंता

शहबाज शरीफ यांच्या चीन दौऱ्याकडे भारत अतिशय बारकाईने पाहत आहे. कारण चीन आणि पाकिस्तान हे भारताच्या दृष्टीने संवेदनशील देश मानले जातात. दोन्ही देशांचे संरक्षण क्षेत्रातील सहकार्य आणि रणनीतिक भागीदारी भारतासाठी नेहमीच चिंतेचा विषय राहिली आहे.

विशेषतः जम्मू-काश्मीर, लडाख आणि सीमावादाच्या मुद्द्यांवर चीन आणि पाकिस्तान अनेकदा भारताविरोधात भूमिका घेताना दिसले आहेत. त्यामुळे या दौऱ्यात भारताशी संबंधित काही महत्त्वाचे मुद्दे चर्चेत येण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

तथापि, गेल्या काही वर्षांत भारत आणि चीन यांच्यातील संबंध तुलनेने स्थिर राहिले आहेत. सीमावाद असला तरी दोन्ही देशांनी तणाव कमी करण्यासाठी अनेक पावले उचलली आहेत. व्यापाराच्या पातळीवरही दोन्ही देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर व्यवहार सुरू आहेत.

याच पार्श्वभूमीवर चीनचे अध्यक्ष शी जिनपिंग भारत दौऱ्यावर येणार असल्याची चर्चा सुरू आहे. सप्टेंबर महिन्यात त्यांचा भारत दौरा होऊ शकतो, अशी माहिती समोर येत आहे. जर हा दौरा निश्चित झाला, तर भारत-चीन संबंधांमध्ये नवे पर्व सुरू होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.

पाकिस्तानला भारत-चीन जवळीक खटकते?

भारत आणि चीन यांच्यातील संबंध सुधारत असल्याचे संकेत पाकिस्तानसाठी चिंतेचे ठरू शकतात. कारण चीन हा पाकिस्तानचा सर्वात मोठा रणनीतिक मित्र मानला जातो. जर चीनने भारतासोबत संतुलित संबंध ठेवण्याचा निर्णय घेतला, तर पाकिस्तानचे महत्त्व काही प्रमाणात कमी होऊ शकते.

यामुळेच पाकिस्तान पुन्हा एकदा चीनशी आपली मैत्री अधिक मजबूत करण्यासाठी प्रयत्नशील असल्याचे मानले जात आहे. शहबाज शरीफ यांचा दौरा हा त्याचाच भाग असल्याची चर्चा राजकीय वर्तुळात सुरू आहे.

अमेरिका, इराण आणि पाकिस्तानचे बदलते समीकरण

गेल्या काही महिन्यांत पाकिस्तानने आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आपली भूमिका अधिक सक्रिय करण्याचा प्रयत्न केला आहे. विशेषतः इराण आणि अमेरिका यांच्यात वाढलेल्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर पाकिस्तानने मध्यस्थीची भूमिका घेण्याचा प्रयत्न केला.

मात्र, या प्रयत्नांना फारसे यश मिळाले नाही. अमेरिकेने पाकिस्तानला फारसे महत्त्व न देता स्वतःच्या रणनीतीनुसार पुढील हालचाली केल्याचे दिसून आले. त्यामुळे पाकिस्तानला अपेक्षित आंतरराष्ट्रीय महत्त्व मिळाले नाही.

राजकीय तज्ज्ञांच्या मते, अमेरिकेकडून अपेक्षित पाठिंबा न मिळाल्याने पाकिस्तान पुन्हा चीनकडे झुकत आहे. चीनकडून आर्थिक मदत, गुंतवणूक आणि राजकीय पाठिंबा मिळवणे हा पाकिस्तानचा प्रमुख उद्देश असू शकतो.

चीनसाठी पाकिस्तानचे महत्त्व अजूनही कायम

चीनसाठी पाकिस्तान हा केवळ मित्रदेश नाही, तर दक्षिण आशियातील एक महत्त्वाचा रणनीतिक भागीदार आहे. हिंद महासागरात प्रवेश, व्यापारमार्ग, ऊर्जा पुरवठा आणि भारताला संतुलित ठेवणे या अनेक कारणांमुळे चीन पाकिस्तानला महत्त्व देतो.

विशेषतः ग्वादर बंदर आणि CPEC प्रकल्प चीनच्या ‘बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह’साठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जातात. त्यामुळे चीन पाकिस्तानसोबतचे संबंध तुटू देणार नाही, असे जाणकारांचे मत आहे.

आगामी काळात काय होऊ शकते?

शहबाज शरीफ यांच्या चीन दौऱ्यानंतर काही मोठ्या घोषणा होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. यामध्ये आर्थिक करार, पायाभूत सुविधा प्रकल्प, संरक्षण क्षेत्रातील सहकार्य आणि गुंतवणुकीशी संबंधित निर्णयांचा समावेश असू शकतो.

याशिवाय, दक्षिण आशियातील बदलते राजकारण, भारत-चीन संबंध, अमेरिका-चीन स्पर्धा आणि मध्यपूर्वेतील परिस्थिती या सर्व मुद्द्यांवर या दौऱ्याचा प्रभाव पडू शकतो.

भारतासाठीही हा दौरा महत्त्वाचा ठरणार आहे. कारण चीन आणि पाकिस्तान यांच्यातील वाढती जवळीक भारताच्या रणनीतीवर परिणाम करू शकते. त्यामुळे दिल्ली या दौऱ्याकडे अत्यंत गंभीरतेने पाहत असल्याचे मानले जात आहे.

निष्कर्ष

शहबाज शरीफ यांचा चीन दौरा हा केवळ औपचारिक भेट नसून आशियाई राजकारणातील बदलत्या समीकरणांचा महत्त्वाचा भाग मानला जात आहे. पाकिस्तान पुन्हा एकदा चीनशी संबंध मजबूत करण्याच्या प्रयत्नात आहे, तर चीनदेखील दक्षिण आशियातील आपले प्रभावक्षेत्र टिकवून ठेवण्यासाठी सक्रिय दिसत आहे.

या दौऱ्यानंतर भारत, चीन आणि पाकिस्तान यांच्यातील संबंध कोणत्या दिशेने जातात, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. आगामी काही दिवसांत या भेटीतून नेमके कोणते निर्णय घेतले जातात आणि त्याचा प्रादेशिक राजकारणावर काय परिणाम होतो, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे.